[Dziś gościmy przedruk ciekawego tekstu, który pierwotnie ukazał się w Bibliodniówce – jednodniówce, wydawanej przez Bibliotekę Politechniki Krakowskiej z okazji Tygodnia Bibliotek 2009. Dziękujemy autorkom za nadesłanie go i gorąco pozdrawiamy]

Zastanawiając się nad rolą książki w filmie na myśl przychodzi, przede wszystkim, jej znaczenie przy powstaniu adaptacji, scenariusza. Jednak jest to tylko jedno z możliwych ujęć tematu. Zamierzamy zwrócić uwagę i skupić się na roli książki, jaką odgrywa ona dosłownie pojawiając się w filmie. Są to role mniejsze lub większe, czasem stanowiące jedynie epizod lub tło wydarzeń, a innym razem mające znaczący wpływ na akcję filmu. Mówimy tu o książce w szerokim rozumieniu, przedstawionej w związanych z nią procesach, sceneriach, różnych ujęciach, takich jak: profesje – pisarze, bibliotekarze, księgarze; miejsca – biblioteki, księgarnie; czytelnicy.

Liczne grono filmowych postaci stanowią, zarówno fikcyjni jak i autentyczni, twórcy literatury. Wśród nich Rafał Wojaczek, jeden z poetów przeklętych, w filmie biograficznym Wojaczek (reż. L. Majewski, 1999); Virginia Woolf, znana angielska pisarka i feministka, w filmie Godziny (reż. Daldry, 2002); Pablo Neruda, chilijski poeta, laureat Nagrody Nobla – Listonosz (reż. M. Bedford, 1994); niespełniony pisarz poszukujący weny twórczej w filmie Lśnienie (reż. S. Kubrick, 1980) – przerażającej historii, opartej na motywach książki S. Kinga; w Lepiej późno niż później (reż. N. Meyers, 2003) D. Keaton gra znaną autorkę sztuk teatralnych; natomiast w Kolekcjonerze kości (reż. P. Noyce, 1999) były detektyw (D. Washington) to autor bestsellerów, znany kryminolog.

Dzięki produkcjom filmowympoznajemy przedstawicieli szczególniebliskich nam profesji – bibliotekarzy i księgarzy. W adaptacji powieści B. Pasternaka Doktor Żywago (reż. D. Lean, 1965) ukochana doktora pracowała w bibliotece na Uralu. Ciekawą kreację, kierowniczki biblioteki publicznej w Wawrze, stworzyła J. Żółkowska w filmie Długi weekend (Święta polskie – cykl telewizyjny, reż R. Gliński, 2004). W Masz wiadomość (reż. N. Ephron, 1998) główna bohaterka (M. Ryan) prowadzi na Manhattanie uroczą księgarnię z książkami dla dzieci. W filmieukazano zderzenie dwóch książkowych światów: tradycyjną małą księgarnię i sieć ogromnych sklepów z książkami. Okazuje się, że każdy z nich ma swoje plusy i mogą współistnieć. W filmie Notting Hill (reż. R. Michell, 1999) W. Thacker (H. Grant) prowadzi w Londynie księgarnię z książkami podróżniczymi. Pewnie niewiele osób pamięta, że ponętna S. Hayek w Desperado (reż. R. Rodriguez, 1995) była właścicielką księgarni w meksykańskim miasteczku. Pracownicą księgarni, tym razem paryskiej, była także A. Hepburn w filmie Zabawna buzia (reż S. Donen, 1957).

Filmy dają nam możliwość zetknięcia się z różnymi typami bibliotek. W ekranizacji powieści U. Eco Imię Róży (reż. J.J. Annaud, 1986) tajemnicza księga, ukryta w bibliotece klasztornej, stanowi klucz do rozwiązania zagadki serii morderstw. Biblioteka publiczna w Niebo nad Berlinem (reż. W. Wenders, 1987) stała się miejscem, gdzie zamieszkały anioły. Podobnie w remake’u Miasto Aniołów (reż. B. Silberling, 1998), nowoczesna biblioteka publiczna, z wolnym dostępem do zbiorów, jest pięknym tłem rozwijającego się niezwykłego związku, śmiertelniczki i anioła. W towarzystwie A. Hepburn możemy nauczyć się korzystania z tradycyjnego katalogu kartkowego w bibliotece publicznej – Śniadanie u Tiffany’ego (reż. B. Edwards, 1961). Bibliotekę więzienną oglądamy w Skazani na Shawshank (adaptacja powieści S. Kinga, reż. F.Darabont, 1994). Biblioteka objazdowa tzw. „bibliobus” pojawia się w filmie Siekierezada (adaptacja prozy E. Stachury, reż. R. Zatorski, 1986). Biblioteka – skarbiec, przechowująca m.in. Excalibur, Arkę Przymierza, w Bibliotekarz – Tajemnica włóczni (reż. P. Winther, 2004).

W filmie licznie reprezentowani są także czytelnicy, odbiorcy książki. W Trzy dni Kondora (reż. S. Pollack, 1975), grany przez R. Redforda, pracownik CIA wykonuje pracę polegającą na czytaniu, analizowaniu wydawnictw pod kątem przemycanych tam informacji i kodów. W thrillerze Siedem (reż. D. Fischer, 1995) dzięki FBI, które ma dostęp do sieci bibliotecznej i monitoruje, kto czyta pewne szczególne tytuły, udaje się dotrzeć do sprawcy brutalnych morderstw. Prowadzący śledztwo (M. Freeman i B. Pitt) studiują także dzieła Dantego i Chaucera, czytane przez zabójcę, by lepiej poznać jego psychikę. Obraz bohatera znajdującego spokój i radość dzięki lekturze widzimy we wzruszającej historii Edi (reż. P. Trzaskalski, 2002). Bezdomny zbieracz złomu zatrzymuje sobie znalezione na śmietnikach książki, przez swoje oczytanie zostaje wplątany w sprawy miejscowego półświatka. Z „czytelniczą” grupą filmów kojarzy się adaptacja powieści R. Bradbury’ego, dokonana przez F. Truffaut, Fahrenheit 451 (1966). Jest to futurystyczny obraz państwa, w którym w tytułowej temperaturze niszczone są wszystkie książki. W świecie, gdzie posiadanie książek i czytanie stanowi przestępstwo znajdują się ludzie, którzy dla ocalenia resztek kultury, uczą się wybranych dzieł na pamięć. Podobną totalitarną wizję znajdziemy w Equilibrium (reż. K. Wimmer, 2002). Tu również książki, jako jeden z czynników wywołujących uczucia, zostają zakazane.

We wspomnianym już filmie Imię Róży książka stworzyła kreację mającą dla nas szczególne znaczenie. Detektywistyczna zagadka w średniowiecznej scenerii łączy wiele wątków, porusza ważne kwestie związane np. z kościołem, religią. Pozwala na ukazanie książki w rozmaitych aspektach, przybliża pojęcia z historii książki, m.in.: biblioteka klasztorna, skryptorium, manuskrypt, iluminacja, inicjały, miniatury, kaligrafia, cenzura. Film ten, podobnie jak jego pierwowzór, stanowi prawdziwą kopalnię wiedzy o książce.

Z pewnością wykonywany przez nas zawód bibliotekarza, doświadczenie z tym związane, determinuje sposób w jaki odbieramy filmy, zauważamy w nim książkę i jej znaczenie dla X muzy. Mariaż sztuki filmowej z literaturą ma już ponad wiekową historię – czas wzajemnych inspiracji i ubogacania się. Początkowo głównie książka przyczyniała się do rozwoju nowej sztuki. Obecnie film wyraźnie wpływa na: czytelnictwo (popularność pewnych tytułów, wybory czytelnicze), rynek wydawniczy i księgarski. To fakty dotyczące już nie tylko osób zawodowo związanych z książką.

Joanna Dawid, Aneta Kowalska

Zanim popędzisz dalej, mam do Ciebie prośbę :)

Jeśli spodobał Ci się ten tekst, możesz wesprzeć niezależnego bibliotekarskiego blogera. Zajrzyj proszę na mój profil na Patronite.pl i postaw mi wirtualną kawę

Jeśli chcesz się dowiedzieć więcej, przeczytaj tekst o tym dlaczego warto to zrobić

About the author

Nazywam się Maciej Rynarzewski. Jestem bibliotekarzem, ale takim trochę „inaczej”: mam zdecydowanie odmienne spojrzenie na biblioteki i bibliotekarstwo od urzędowo obowiązującego i nie boję się o tym mówić. Czasem ponoszę tego konsekwencje. Przeważnie piszę na wesoło i z dużą dawką ironii, momentami zdarza mi się zająć jakimś tematem całkiem na poważnie. Oprócz pracy w bibliotece prowadzę własną firmę (Mikroagencja Kreatywna), interesuję się science-fiction i chodzę na spacery z psem. Więcej o mnie znajdziecie tutaj.
Pulowerek na FB